Bilimin Sessiz Krizi: Sayılar Kazanırken Bilim Ne Kaybetti?

Bilim dünyası uzun yıllardır göz önünde olmayan, ancak etkileri her geçen gün daha da derinleşen sessiz bir piyasa krizinin içinde yaşam mücadelesi veriyor.

Her gece laboratuvarların sönmeyen ışıkları altında çalışan araştırmacılar, insanlığın geleceğini değiştirecek keşiflerin peşinden koşuyor.

Kimi yeni bir tedavinin izini sürüyor, kimi iklim krizine çözüm arıyor, kimi ise henüz adını bile koyamadığımız teknolojilerin temellerini atıyor.

Fakat bütün bu emeğin karşılığı, çoğu zaman tek bir soruya indirgeniyor:

Kaç makale yayımladın?

İşte modern akademinin en büyük çelişkisi burada başlıyor.

Bugünün küresel akademik sistemi, bilimsel emeği niteliğiyle değil, üretim hacmiyle fiyatlandırıyor.

Fonlar, akademik unvanlar, araştırma bütçeleri ve prestij; çoğu zaman bilimsel etkinin derinliğine değil, yayın sayısına, atıf endekslerine ve metrik tablolarındaki performansa göre dağıtılıyor.

Bilim insanı artık yalnızca bilgi üreten biri değil; aynı zamanda görünmez bir üretim bandının çalışanına dönüşüyor.

Akademik Pazarın Görünmez Zincirleri

Bu sistem yıllardır “Publish or Perish” yani “Yayınla ya da Yok Ol” anlayışı üzerine kurulu.

Başlangıçta üretkenliği ölçmek için geliştirilen göstergeler zamanla amacın kendisi haline geldi.

Ekonomide bunun çok tanıdık bir adı var:

Goodhart Yasası.

Bir gösterge hedef haline geldiğinde, artık iyi bir gösterge olmaktan çıkar.

Bugün tam da bunu yaşıyoruz.

Araştırmacıların değeri ürettikleri bilgiyle değil; makale sayısıyla ölçülüyor.

Bilimsel etkinin yerini atıf endeksleri alıyor.

Kariyerler ise adeta finansal performans tablolarına benzeyen metrik listeleri üzerinden şekilleniyor.

Sonuçta ortaya çıkan şey gerçek üretkenlik değil; metrik enflasyonu oluyor.

Sayılar büyüyor.

Grafikler yükseliyor.

Fakat bilimin gerçek değeri aynı hızla artmıyor.

En Büyük Kayıp: Görünmeyen Fırsat Maliyeti

Bu sistem yalnızca ölçme yöntemini değiştirmiyor.

Bilimin yönünü de değiştiriyor.

Çünkü araştırmacı önünde iki yol görüyor.

Birinci yol, yıllar sürecek, başarısız olma ihtimali yüksek ama başarıya ulaşırsa dünyayı değiştirebilecek cesur bir proje.

İkinci yol ise birkaç ay içinde yayın üretme ihtimali yüksek, daha güvenli ve akademik puan kazandıracak küçük çalışmalar.

Mevcut teşvik sistemi ikinci yolu ödüllendiriyor.

Birinci yolu ise cezalandırmasa bile ekonomik olarak değersizleştiriyor.

İşte inovasyon ekonomisinin en ağır faturası burada ortaya çıkıyor.

Bilim yalnızca üretilen makaleleri kaybetmiyor.

Hiç başlanmamış araştırmaları…

Hiç sorulmamış soruları…

Ve belki de insanlık tarihini değiştirecek keşifleri kaybediyor.

En büyük kayıp, hiçbir zaman ölçülemeyen kayıptır.

Avrupa’nın Yapısal Reform Arayışı

Tam da bu nedenle Avrupa’da son yıllarda önemli bir dönüşüm hareketi yükseliyor.

Avrupa Komisyonu’nun hazırlattığı bağımsız uzman raporları, Araştırma Değerlendirmesini Reform Etme Anlaşması (ARRA) ve CoARA Koalisyonu, yalnızca akademik değerlendirme sistemini değil; bilim ekonomisinin teşvik mekanizmasını yeniden tasarlamaya çalışıyor.

Amaç basit gibi görünse de oldukça iddialı:

Bilimi, yayın sayısı üreten bir sanayiden çıkarıp değer üreten bir ekosisteme dönüştürmek.

Ancak her büyük reform gibi bunun da ciddi bir ekonomik bedeli bulunuyor.

Kurumsal dönüşüm yalnızca yeni kurallar yazmak değildir.

Alışkanlıkları değiştirmek, yeni değerlendirme sistemleri kurmak, hakemlik süreçlerini yeniden yapılandırmak ve kurum kültürünü dönüştürmek yüksek işlem maliyetleri doğuruyor.

Bugün Avrupa tam da bu sancılı geçiş döneminin içinde bulunuyor.

Asimetrik Büyüme ve Bilimsel Sermayenin Kutuplaşması

Reformun belki de en dikkat çekici sonucu, Avrupa genelinde eşit ilerlememesi.

Finansal gücü yüksek üniversiteler bu dönüşümü çok daha rahat finanse edebiliyor.

Açık bilim uygulamalarına yatırım yapabiliyorlar.

Araştırmacılarını yalnızca yayın sayısıyla değil; eğitim kalitesi, veri paylaşımı, toplumsal katkı ve disiplinlerarası iş birliği gibi çok boyutlu kriterlerle değerlendirebiliyorlar.

Buna karşılık bütçesi sınırlı kurumlar eski sistemin içinde kalmaya devam ediyor.

Çünkü değişimin maliyeti bazen değişmemenin maliyetinden daha yüksek görünüyor.

İşte burada yeni bir paradoks doğuyor.

Geleceğin en nitelikli araştırmacıları reform yapan kurumlarda toplanırken, diğer kurumlar giderek daha fazla yayın üretmeye zorlanan eski modelin içine sıkışıyor.

Bilimsel sermaye merkezde yoğunlaşıyor.

Yetenek merkezde yoğunlaşıyor.

Fonlar merkezde yoğunlaşıyor.

Böylece reform, istemeden de olsa yeni bir akademik kutuplaşmanın kapısını aralıyor.

Milyarlarca Avroluk Bir ROI Sınavı

Bu dönüşüm yalnızca akademik bir tartışma değil.

Aynı zamanda milyarlarca avroluk kamu yatırımının nasıl yönetileceğine ilişkin stratejik bir ekonomi politikası meselesi.

Avrupa Araştırma Alanı’nın (ERA) 2025–2027 politika gündemi tam da bu nedenle kritik önem taşıyor.

Bugün alınacak kararlar, gelecekte Horizon Europe gibi dev araştırma programlarının kaynak tahsis mekanizmalarını doğrudan şekillendirecek.

Asıl soru artık şudur:

Toplumun bilime yaptığı yatırım gerçekten en yüksek toplumsal getiriyi mi üretiyor?

Yoksa yalnızca daha fazla yayın mı üretiyor?

Bilginin Önündeki Görünmez Gümrük Duvarları

Sorun yalnızca metrikler de değil.

Avrupa’nın farklı ülkelerinde uygulanan farklı değerlendirme sistemleri, araştırmacılar için görünmez sınırlar oluşturuyor.

Ekonomide bunlara işlem maliyetleri deniyor.

Bilimde ise bunlar görünmeyen gümrük duvarları.

Bir araştırmacının ülkeler arasında hareket etmesini, ortak projeler kurmasını ve bilgi paylaşmasını zorlaştırıyor.

Oysa bilimin doğası serbest dolaşımdır.

Bilgi sınır tanımaz.

Fikir pasaport taşımaz.

Yetenek milliyet bilmez.

Bu nedenle değerlendirme sistemlerinin uyumlaştırılması artık yalnızca akademik bir tercih değil; Avrupa’nın küresel bilim rekabetinde ayakta kalabilmesi için stratejik bir zorunluluk haline gelmiş durumda.

Hacim Ekonomisinden Değer Ekonomisine

Aslında bütün reformların özeti tek bir cümlede saklı.

Bilim artık daha fazla makale üretmek için değil, daha fazla değer üretmek için teşvik edilmek isteniyor.

Avrupa Komisyonu bu geçişin finansal yükünü hafifletmek amacıyla CoARA’yı doğrudan destekliyor ve dönüşüme kurumsal likidite sağlamaya çalışıyor.

Yeni model; şeffaflığı, açık veriyi, araştırma etiğini, kaliteli eğitimi, ekip çalışmasını ve toplumsal etkiyi de bilimsel başarının ayrılmaz parçaları olarak görüyor.

Çünkü gerçek bilim yalnızca yayın üretmez.

Güven üretir.

Bilgi üretir.

İnsan yetiştirir.

Toplumu dönüştürür.

Geleceği Belirleyecek Olan Ne?

Bugün akademik ekosistem eski teşvik modelinin terk edildiği, ancak yenisinin henüz tam anlamıyla yerleşmediği belirsiz bir geçiş döneminden geçiyor.

Belki de tarihin en kritik sorularından biriyle karşı karşıyayız:

Bilimin geleceğini daha fazla makale mi belirleyecek, yoksa daha doğru değerlendirme sistemi mi?

Çünkü bir toplumun gerçek zenginliği yalnızca ürettiği bilgi miktarıyla değil, doğru fikirleri doğru zamanda destekleyebilme cesaretiyle ölçülür.

Bilimin kaderini sonunda sayılar değil, insan sermayesini hakkaniyetle değerlendiren ve kaynakları en yüksek toplumsal faydayı üretecek alanlara yönlendirebilen adil bir sistem belirleyecektir.

Kurumsal alışkanlıkların direnci, dönüşümün maliyeti ve kısa vadeli belirsizlikler ne kadar büyük olursa olsun; bu yapısal değişim artık yalnızca bir reform seçeneği değil, küresel bilgi ekonomisinde var olabilmenin kaçınılmaz şartıdır.

Söz Sizde

Sizce akademideki en büyük sorun hangisi?

Bilimsel başarıyı hâlâ yayın sayısıyla ölçen metrik odaklı teşvik sistemi mi?

Kurumların eski alışkanlıklarından vazgeçmesini zorlaştıran yüksek dönüşüm maliyetleri mi?

Yoksa güçlü üniversiteler ile sınırlı kaynaklara sahip kurumlar arasındaki giderek derinleşen sermaye ve yetenek kutuplaşması mı?

Erhan Yurdayüksel

26 Haziran 2026